güvenilir kaynak casibom giriş maritbet
SON DAKİKA
Hava Durumu

TRABZON VE HAVALİSİNDE YAŞAYANLAR ÖZ VE ÖZ TÜRK’TÜR

Yazının Giriş Tarihi: 18.12.2020 21:48
Yazının Güncellenme Tarihi: 18.12.2020 21:48

Hayaşa- Azzi Krallığı, Lokalizasyonu ve Trabzon

Orta Anadolu’da Hitit İmparatorluğu’nun hüküm sürdüğü sıralarda, Kuzeydoğu Anadolu’da ve Karadeniz de yeni oluşan bazı siyasi birlikler vardır. M.Ö. III yıllarının sonlarına doğru Hurriler’in bölgeden göçlerinin artından Hayaşa118 adı verilen bir siyasi örgütlenme ortaya çıkmıştır. Tarihi verilerin ışığında yüz elli yıla aşkın bir süre boyunca bölgede varlıklarını devam ettirdiğini bildiğimiz Hayaşalılar, Rize den Giresun’a kadar uzanan sahil şeridinin iç kesimi ile Erzurum- Erzincan- Bayburt arasında kalan topraklarda egemenliğini sürdürmüşlerdi. Romalılar zamanında kurulan küçük bir kale olup muhtemelen kervan yolunun emniyeti için inşa edilmişti. Bu küçük kale tarihe Mangana adı ile geçmiştir. Eröz, Hortokop adını eski Bulgar Türklerine mensup Horto oymağından aldığını söyler. Eröz 1984 49. ; Karagöz ise, Hortokop adının nerden geldiği sorusuna şöyle bir açıklama getirir: “Hortokop zirvesinden aşağı doğru Yağlıdere’ye inilir. Halen ayakta kalan taş köprüden geçerek, Satala’ya varılırdı. Bu önemli yol emniyet bakımından büyük öneme sahipti ve Roma askeri birliklerince koruma altına alınmalıydı. Marius Döneminde Roma askeri birlikleri birleştirilerek yeni bir askeri birlik meydana getirildi ve bu birliklere “Kohorto/ Cohortes” adı verildi. Hortokop adını, Kohorto askeri birliklerinden alınmıştı” ifadesine yer verir. Hayaşa ve Azzi isimleri üzerine yapılan tartışmalar için bkz. Mahmut Pehlivan, Hayaşa (M.Ö. XVXII. Yüzyıllarda Kuzey- Doğu Anadolu), A.Ü. Fen- Ed. Yayınları, Erzurum, 1991, 22- 38. 119A. Gotze, “Hurrians and Subarians”, JNES 5. 1946, 165- 168. ; Gotze’nin Hayaşa’nın konumu ile ilgili diğer çalışmaları için bkz. Hayaşa ile Doğu Karadeniz ve Trabzon ili çevresi arasında ki bağlantıyı çözebilmek için, öncelikli olarak Hayaşa- Azzi Krallığı’nın lokalizasyonunu iyi tespit etmek gerekir. Bu yüzden ilk olarak krallığın konumu ile ilgili ortaya atılan tezleri ele almak gerekir. A. Gotze, Hayaşa’yı Hitit topraklarının kuzey doğusuna yerleştirirken, bu konu hakkındaki ilk tartışmayı açanlardan biri olarak kabul edilir120. E. Cavaignac da, Hayaşalılar’ın dağlık bölgede Şupullulima I ile çarpışmaya girdiğini belirterek, Hayaşayı Kuzey Doğu Anadolu’ya yerleştirmeği uygun bulmuştur. Ona göre Hayaşa’nın sınırları Yeşilırmak’tan Van Göl’üne kadar uzanmaktadır121. J. Garstang, Aripşa ve Dukkama gibi Hayaşa’nın lokalizasyonu konusunda önemli verileri bünyelerinde bulunduran şehirlerin Van Göl’ü civarına yerleştirilmesine karşı çıkar122. Ona göre Hayaşa, Fırat Nehri ile Karadeniz arasına lokalize edilmelidir. Bunun için kaynaklarda “Deniz içindeki şehir” olarak tanımlanan Aripşa, Karadeniz Sahil Şeridinde aranmalıdır. Hayaşa’nın konumu ile ilgili en önemli verilerin Murşili II.’nin anallarında olduğunda ifade eder. E. Von Schurler, Hayaşa’nın lokalizasyonu konusunda, Garstang ve Gotze’nin tespitlerine uygun bir açıklama yapar. Schuler’e göre, Yukarı Kızılırmak, Kelkit çayı ve Karasu arasında kalan bölge, “Yukarı memleketteki Hitit toprakları” ile Hayaşa’nın sınırını oluşturmaktadır. E. Meyer’de Murşili II.’nin onuncu saltanat yılında seferin yönünü dikkate alarak, Hayaşa’yı Kuzeydoğuda aramayı uygun görür125. H.Z. Koşay’da Hayaşa Ülkesi’ni Kuzeydoğu Anadolu’ya yerleştirir126. Bizim Hayaşa Karalığı’nın lokalizasyonunu belirlememizde en önemli kaynak, Murşili II’ nin tahta çıkışının son yılında Hayaşa Seferi’nin anlatıldığı annallerin bir bölümünde şu ifadeler yer alır: “ 4- Aripşa’ya karşı savaşa yürütüm/ 5- fakat adı gecen deniz kıyısındadır.” Şeklinde ifadesiyle Hayaşa ülkesinin konumunu saptamada bize son derece önemli bir ipucu verir. “Deniz kıyısındaki şehir” ifadesi yorumlanırken araştırmacılar Van gölü ve Karadeniz arasında ikilemde kaldılar. J. Garstang, Hitit kıyılarına uyan yerleşim merkezinin Doğu Karadeniz sahilinde ki Giresun olduğunu öne sürer. Hititlerin en güçlü oldukları dönemlerde bile Fırat’ın kaynak bölgesine veya bunun doğusunda kalan alanlara- Örneğin Van gölü yakınlarına- askeri veya ticari etkinliklerde bulunmadıkları bilinmektedir. Bu bakımımdan yukarı memleketin yakınında olup Gaşkalar’la aynı sınırı paylaşan Hayaşa’nın, denizle ilişkili şehirleri ancak Doğu Karadeniz sahilinde aranabilir. Çünkü Sinop- Ordu arasında kalan Orta Karadeniz’in, Eski Hitit imparatorluğu zamanından beri Kaşkalar tarafından işgal ediliyordu130. Bu veriler doğrultusunda Aripşa’nın Giresun ve o kesimdeki sahili Kelkit vadisine bağlayan en uygun yol üzerindeki Şebinkarahisar’ı da Dukkama olarak belirlemek çok hatalı olmaz. Bütün bu Hayaşa- Azzi Krallığı’nın lokalizasyonu ile ilgili görüşlerden sonra Pehlivan, konuyu şöyle özetler: “Bölgenin iklimini, kısaca belirtmeye çalıştığımız doğal çevre şartlarını ve yüz elli yıla yakın kaynaklar yardımı ile izleyebildiğimiz siyasi olayların sonuçlarını dikkate alarak, çekirdek Hayaşa topraklarını, Çoruh- Kelkit vadisi başta olmak üzere, Giresun- Rize ve Erzincan- Erzurum hattı arasında kalan Karadeniz’e paralel komumdaki topraklara lokalize etmeyi uygun bulmaktayız.”diyor. Bu tartışmalar sonunda özellikle Pehlivan’ın yapmış olduğu açıklama araştırmacılar içinde ki, en net ve en doğru açıklamalar olarak kabul edebiliriz. Sonuç olarak konuyu özetlersek; Bütün bu açıklamalardan sonra, M.Ö. XV. yüzyılın sonlarından itibaren özellikle Doğu Karadeniz Bölgesi’nde ve Trabzon şehri civarında Hayaşa- Azzi Krallığı’nın varlığını ve krallığın bu bölgede etkili olduğunu kabul edebiliriz. Hayaşa- Azzi Krallığı’nın lokalizasyonu üzerinde durduktan sonra, 127 Gotze 1967, 133 128 J. Garstang, “Hittite Military Roads in Asia Minor”, AJA 47, 1943, 55 129 Kaşkalar hakkında bilgi için bkz. Mahmut Pehlivan, “ Kaşkaların Eski Anadolu Tarihindeki Yeri ve Önemi”, Yüzinci Yıl Üniversitesi Fen- Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi sayı 2, Cilt 2, Van, 1991, 27- 50 130 Memiş 2001, 59, 64; Ahmet Ünal, Hititler Devrinde Anadolu II, İstanbul, 2003, 49- 55; ayrıca bkz. Ekrem Memiş, “M.Ö II. Bin yılında Hitit- Gaşka Münasebetleri”, II. Tarih Boyunca Karadeniz Kongreleri Bildirileri, Samsun, 1990, 106- 120 131 Pehlivan 1991, 37, Ünsal 2006, 106. ; Hayaşa- Hitit ilişkilerinde Dukkama’nın yeri konusundaki çalışmalar için bkz. J. Garstang- O.R. Gurney, The Geograraohy of The Hittite Empire, London, 1959, 37- 39; Gotze 1967, 133- 139; 38 Hitit annallerinin yardımı ile krallığın Hitit İmparatorluğu dönemindeki siyasi olaylarını incelemenin, Trabzon Tarihi acısından yaralı olacağını düşünüyorum.

YAZARIN DİĞER YAZILARI

    En son gelişmelerden anında haberdar olmak için 'İZİN VER' butonuna tıklayınız.